इनिशा विकको हत्या: तथ्यप्रमाण र अभियोगबीचको खाडल

तीन हप्ताको पुनर्निर्माण

सुर्खेतको विरेन्द्रनगर-६ नजिकैको एकतले घरबाट १६ वर्षीया इनिशा विक शनिबार बिहान ६ बजे निस्किइन् — आमा तिलालाई बिहानको ट्युसन कक्षामा जाने भनेर। छब्बीस मिनेटपछि सीसीटीभीले उनलाई जनजागरण सामुदायिक वनतर्फ हिँडेको कैद गर्‍यो। साथमा थियो, उनले प्रेमी ठान्ने ठिटो।¹

९ बजेर ३० मिनेटमा, वन हेरालु राम बहादुर दमाईंले गाउँलेसहित उनको शवसम्म पुगे — रगताम्मे लुगा, नजिक एक्लै बसेको ठिटो, र केही दूरीमा झोला बोकेर उभिएका दुई जना थप।¹

नेपालगन्जको भेरी अस्पतालमा भएको शव परीक्षणले निष्कर्ष निकाल्यो — इनिशाको मृत्यु यौनाङ्गको गहिरो आन्तरिक चोटका कारण भएको अत्यधिक रक्तस्रावबाट भएको हो। चोटहरू "क्रूर र बलजफ्ती" यौन हिंसासँग मेल खाने प्रकृतिका थिए, फरेन्सिक टोलीले उल्लेख गर्‍यो।²

तीन हप्तापछि — चैत १५ — सुर्खेत जिल्ला सरकारी वकीलको कार्यालयले १६–१७ वर्षका चार जना ठिटालाई सामूहिक बलात्कार र हत्याको आरोप लगाउँदै ४१ पृष्ठको अभियोग पत्र दर्ता गर्‍यो। तर प्रहरी आफै, १८ दिनको अनुसन्धानपछि, केवल एक जनालाई बलात्कारको आरोप लगाउन सिफारिस गरेको थियो; बाँकी तीन जना घटनापछि मात्र पुगेका हुनाले उनीहरूलाई "उपस्थिति र बचाउन नसकेको" आधारमा हत्याको मात्र आरोप लगाउन भनेको थियो।¹

यो खाडल — प्रहरी अनुसन्धानले देखाएको प्रमाण र अभियोजनले रोजेको आरोपबीचको — यो लेखको केन्द्रीय विषय हो। यो कथा कर्णाली प्रदेशको पनि हो, जहाँ २०७८ देखि ८८२ बलात्कारका मुद्दा दर्ता भएका छन्;³ दुबईबाट फर्केका एउटा दलित पिताको पनि हो, जो अब छोरीले न्याय नपाउने डर मान्दैछन्;⁴ र निर्मला पन्ताको नसुल्झिएको छायाको पनि — आठ वर्ष पछि।

घटनाक्रम — फागुन २३ देखि चैत १८ सम्म

पुनर्निर्माण: काठमाडौँ पोस्ट, कान्तिपुर, रातोपाटी, राइजिङ नेपाल, सीआईबीको प्राविधिक रिपोर्ट, र पीडित परिवारको बयानबाट।

दुई बयान, एक अभियोग पत्र

अनुसन्धानले दुई निष्कर्ष निकाल्यो; अभियोजनले एउटा रोज्यो। तल, दुवै बयान — जस्ताको तस्तै।

प्रहरी + CIB · प्राविधिक निष्कर्ष

एसपी सुधीरराज शाही · सुर्खेत जिल्ला प्रहरी; CIB।

• १८ दिनको क्षेत्र अनुसन्धान; ३३ साक्षीको बयान।
• सीसीटीभी + कल डिटेल रेकर्ड्स: मुख्य अभियुक्त इनिशासँग एक्लै करिब २.५ घण्टा भएको प्रमाणित — अरू तीन त्यतिखेर घटनास्थल आइपुगेका थिएनन्।
• पोलिग्राफ: मुख्य अभियुक्तको "एक्लै थिएँ" भन्ने बयान "छलकपटको लक्षण नदेखिने" रहेको।
• सिफारिस: मुख्य अभियुक्तलाई बलात्कार + हत्या; अरू तीनलाई "उपस्थिति"का आधारमा मात्र हत्या।
• "हामी अनुसन्धान गर्छौं; न्याय गर्दैनौं।"

सरकारी वकील · आरोप पत्रको निर्णय

कर्ण बहादुर महत · जिल्ला सरकारी वकील।

• चारै जनालाई सामूहिक बलात्कार + हत्याको आरोप; प्रहरी रिपोर्टलाई "अपूर्ण" भनेर वर्णन।
• तर्क: आन्तरिक चोटको गम्भीरताले एकभन्दा बढी अभियुक्त संलग्न रहेको सङ्केत गर्छ।
• "प्रहरीले यी तीन जनालाई हत्यामा संलग्न मान्छन् भने… बलात्कारमा कसरी छुटाउँछन्?"
• आजीवन कारावास माग; नाबालिग संरक्षणले अधिकतम सजाय ~१६ वर्ष ८ महिना।
• डीएनए, भिसेरा र जैव-सेरोलोजी रिपोर्ट पर्खाइमा।

वन हेरालु राम बहादुर दमाईं, घटनास्थलमा पहिलो गैर-अभियुक्त साक्षी, अभियोजकलाई बताए — मुख्य अभियुक्त "रगताम्मे सर्ट लगाएर शव नजिकै बसेका थिए," बाँकी दुई "केही दूरीमा झोला बोकेर उभिएका थिए।"¹ अभियोग पत्रका ३३ साक्षीमध्ये एक जनाले पनि तीन सहायक अभियुक्तलाई बलात्कारको कार्यसँग प्रत्यक्ष जोडिने बयान दिएका छैनन्।¹

अभियोग पत्रले अहिलेसम्म नदिएका पाँच प्रश्न

डीएनए रिपोर्ट नआउन्जेल र अदालतले अभियोग नतौलिन्जेल — हरेक प्रश्न खुला।

चार अभियुक्त, चार छद्म नाम, चार आरोप

सबैजना १६–१७ वर्षका; अदालतले छद्म नाम तोकेको; हाल नेपालगन्जको बाल सुधार गृहमा।

अभियोजनले आजीवन कारावासको माग गरेको छ। राष्ट्रिय अपराध संहिता २०७४ को नाबालिग संरक्षण व्यवस्था अनुसार वास्तविक सजाय वयस्क सजायको दुई-तिहाइसम्म सीमित — अधिकतम करिब १६ वर्ष ८ महिना। सुर्खेत जिल्ला अदालतले चारैजनालाई विरेन्द्रनगरबाट करिब १०० कि.मी. दूरीमा रहेको नेपालगन्जको बाल सुधार गृहमा राख्ने आदेश दिएको छ।¹

अभियुक्त परिवारको प्रति-प्रदर्शन। तीन सहायक अभियुक्तका परिवारले विरेन्द्रनगरमा प्रति-प्रदर्शन सुरु गरेका छन् — सीसीटीभीले उनीहरूका छोराहरू घटनापछि मात्र पुगेको प्रमाणित गरेको दाबी। एक अभियुक्तका काका नवराज ढकाल भन्छन्:

एक्लो होइन — एउटा प्रवृत्ति

इनिशा विकको मृत्यु नेपालमा जातीय-लैङ्गिक हिंसाको लामो प्रवृत्तिभित्र पर्छ — र वर्षौंदेखि चर्किरहेको कर्णाली तथ्याङ्कभित्र पनि।

इनिशा प्रकरणले फेरि उठाइदिएको छ — ग्रामीण नेपालमा अपराधिक अनुसन्धानको गुणस्तर र पीडितको अधिकारबारे पुरानै शङ्का। यी शङ्का कञ्चनपुरको निर्मला पन्ता प्रकरण (२०७५) ले लगभग एक दशकदेखि बोकेर ल्याइरहेको छ। एउटी दलित किशोरीका लागि यी शङ्काको उत्तर नआउन्जेल, माइतीघरको प्रदर्शन एउटा घटनाको मात्र होइन।

कानुनी आधार

नेपालको संविधान, २०७२

• धारा २४ — जातीय आधारमा भेदभाव निषेध।
• धारा ३८ — महिलाको हक: कुनै पनि महिलामाथि शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य वा मनोवैज्ञानिक हिंसा गर्न पाइने छैन।
• धारा ४० — दलितको हक (विशेष व्यवस्था)।

विशेष ऐनहरू

• राष्ट्रिय अपराध संहिता २०७४ — बलात्कार र हत्या; नाबालिग संरक्षण व्यवस्था अनुसार वयस्क सजायको २/३ सम्म।
• जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत ऐन, २०६८ — जातीय आधारमा अपराध भएको पुष्टि भए लागू।
• घरेलु हिंसा / यौन हिंसा सम्बन्धी ऐनहरू — पूरक संरक्षण।

अन्तर्राष्ट्रिय दायित्व

• CEDAW — महिलाविरुद्ध हुने सबै प्रकारका भेदभाव उन्मूलनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि; नेपाल पक्ष राष्ट्र।
• ICERD — जातीय भेदभाव उन्मूलन सम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि।
• CRC — बाल अधिकार सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय महासन्धि (पीडित र अभियुक्त, दुवै नाबालिग)।

नागरिक समाजको माग — सात बुँदा

विरेन्द्रनगर, बाँके, दाङ र काठमाडौँमा भएका प्रदर्शनहरूमा र राष्ट्रिय महिला आयोग तथा राष्ट्रिय दलित आयोगको संयुक्त वक्तव्यमा⁵ उठेका मुख्य मागहरू।

अन्त्यमा

इनिशा विक १६ वर्षकी थिइन्। उनले विज्ञान पढ्न चाहन्थिन्। ट्युसन भनेर निस्किइन्।

पिता इन्द्र बहादुर — विगत ६ वर्षदेखि दुबईमा प्रहरीका रूपमा कार्यरत — समाचार पुगेपछि भारत हुँदै फर्किए। काम बिदाको लगभग सकिनै लागेको छ; आफूलाई थाहा नभएरै दुबई फर्कनुपर्ने अवस्था आउँदैछ — कसले मारे र किन।¹

अदालतले एक न एक दिन फैसला सुनाउनेछ। डीएनए फर्कनेछ। पोलिग्राफ र सीसीटीभी अदालतमा बहसको विषय बन्नेछन्, न्यायाधीशको तराजुमा तौलिनेछन्। यी कुनैले पनि इनिशालाई फिर्ता ल्याउँदैनन्, न त परिवारले हरेक दिन सोधिरहने ठूलो प्रश्नको जवाफ दिन्छन्।